Am dan y diploma

Y Traddodiad Iachau Cymreig

small still for essential oils Mae Cymru yn enwog am ei chwareuwyr rygbi, cantorion, beirdd ac wrth gwrs ei iacheuwyr. Mae yna draddodiad hir o gelf iachad yng ‘Ngymru gan ddefnyddio planhigion lleol a traddodiadol ac yn cynnwys iacheuwyr dynol yn o gystal a rhai chwedlonol. Yr oedd y derwyddion yn barchedig am eu offeiriaid iachad, a oedd yn defnyddio eu swynion a ffisigau i gadw’r boblogaeth yn iach. Yn yr amseroedd yma, yr oedd offeiriaid yn cael eu hystyried yn rhan o brif fynhonell ddoethineb yn y wlad, yn cyfuno ei gwaith o addysgu ysbrydol a iachad y corff.

Yr oedd ‘meddigyniaeth’ wedi ei gynnwys yn “Y naw gelf wledig ymwybodol ac ymarferol yng ‘Nghymru” mor bell yn ol a 1,000 C.C. Y dealltwriaeth o’r priodweddau meddygol o blanhigion, wedi ei datblygu trwy ddeallt cyflyrau salwch.

Mae tystiolaeth hyd yn oed cyn amser y ‘Tad Meddigyniaeth’ groeg, Hippocrates yn 430 C.C., bod y gelf o feddygyniaeth wedi ei amddiffyn a’i hybu gan y wladwriaeth, fel y cawn gweld yn llawysgrif ‘Cyfreithiau Dynwal Moelmud’. Ar yr amser yma yr oedd meddygon yn cadw at reolau ymddygiad, canllawiau tal, ac yr oedd yn cael ei gwobrwo efo breintiau.

Yn yr Oesoedd Canol, yr oedd gwybodaeth Gymraeg o iachau ar y blaen ym Mhrydain a Ewrop. Yn yr adegau cynnar or 13eg ganrif, yr oedd mab y tywysog a’r rhyfelwr, Rhys Grug, o dde Cymru, wedi cyflogi meddyg o’r enw Rhiwallon, a oedd yn byw ym Myddfai yn Sir Gaerfyrddin, ac yn cael ei helpu gan ei dri mab, Cadwgan, Gruffydd a Einion. Yr oedd y teulu o feddygon yn cofnodi’r resipis a’r technegau meddygol a oedd yn cael eu defnyddio ganddynt, a mae posib bod llawer ohonnynt gyda cychwyniad hynafol iawn. Mae’r dogfennau gwreiddiol yn yr Amgueddfa Brydeinig nawr, a’r rhain yw y cyfrif cyntaf o wybodaeth feddygol yng ‘Nghymru. Mae’r dogfennau yma yn cynnwys gwaith ar anatomeg, ffisioleg, ffisig, llawfeddygaeth, patholeg, ‘materia medica a theripi. A gan fod Cymru yn delio gyda’r Ffeoneswyr, yr oedd y meddygon o Fyddfai yn gyfarwydd gyda meddigyniaeth Groeg, gyda diddordeb yng ‘ngwaith Hippocrates.

Y mae Meddygon Myddfai wedi cael ei amgylchynu mewn myth a chwedl. Yny 19eg ganrif, yr oedd stori am ei cychwyniad wedi ei ysgrifennu yn ddiddorol iawn, yn priodoli ei gwybodaeth i’w mham, a oedd, yn ol bob son, yn greadures hudol a ddaeth o, ac y ddychwelodd i’r dwr yn Llyn-y-Fan-Fach. Mi ddywedwyd mai hi ddysgodd ei meibion feddygaeth a rhinweddau planhigion, gan gydnabod ysbryd y ddaear fel y gwir iacheuwr. Mae hefyd yn brin cael terynged i bwerau iachad o wybodaeth merched, a mae yn bleser cael gweld hyn o fewn y seice o ddiwylliant Cymraeg.

Mae gan Meddygon Myddfai hanes cynnar iawn o agwedd holistig tuag at iechyd, pryd mae person yn cael ei weld trwy y cyfan o’i ddull o fyw, fel y gallwch weld yn yr engrheifftiau o wirebau yma.

Well ye archwaeth ‘na glythineb
Y tri feddygaeth o’r Meddygon o Myddfai, dwr, mel a llafur.
Y porth o afiechyd, cig, cwrw a vinag.
Cinio ysgafn, swper llai, cwsg da, bywyd hir.
Yr ansoddau o ddwr: wnaiff ddim cynhyrchu salwch, dim dyled, a ddim gweddwdod.

Mae materia medica y Meddygon yn son am 175 o blanhigion, yn cynnwys mintys poethion, iris, ffenigl a rhosmari, sydd yn dal i gael eu ddefnyddio yn aromatherapi heddiw. Yr oedd y planhigion yn cael ei ddefnyddio drwy drwythi, tabledi neu einianau, gyda celf y planhigion yn cael ei arbrofi, a’u paratoi yn hynod o ofalus, a’r afiechyd wedi ei ddadansoddi cyn cychwyn y driniaeth, sydd hefyd yn cael ei adlewyrchu mewn ymarferion llyseuol diweddar ac aromatherapi.

Bu y disgynnydd byw diwethaf Meddygon Myddfai arw yng ‘Nghymru, yn Aberystwyth ym 1842, yn dangos llinach hir o iachad Cymraeg. Yn ystod y dosbarthiadau ‘Aromatheripi i’w ddefnyddio yn y cartref’ yng ‘Ngwynedd, mae meddyginiaethau teuluol traddodiadol, sydd prin yn cael ei cofio, yn dal i gael ei cyrbwyll, a mae ‘hen straeon y gwragedd’ yma i gyd yn dal rhyw elfen o wybodaeth draddodiadol. Er engrhaifft yng ‘Ngogledd Cymru mae yna draddodiad o fynd a rhosmari i gynebryngau. Mae rhosmari yn dyrchafu y prosesau iechyd meddwl yn cynnwys y cof; mae’r gwybodaeth yma yn cael ei adlewyrchu yn y dywediad “Rhosmari i goffadwriaeth”, sydd yn briodol iawn yn ystod Gwasanaeth Coffa. Er hynny, mae rhosmari yn antiseptig, ac yn effeithiol iawn fel antiseptig awyrol, yn amddiffyn y galarwyr rhag afiechydon.

Nawr, yng ‘Ngogledd cymru, mae iacheu traddodiadol Cymraeg a llen planhigion yn cael ei gyflwyno o fewn cyswllt diweddar. Mae’r gelf a’r gwyddoniaeth yn cwrdd yn naturol yn y cwrs proffesiynol yma, sydd yn cyflawni’r anghenion dyddiau presenol yma o iachad a iechyd, ac yn cyflwyno’r dyfodol gyda aromatherapyddion sensitif sydd wedi ei hyfforddi yn dda.

Cyefirnodau

Welsh Herbal Medicine, David Hoffman, Abercastle Publications, 1988.
The Physicians of Myddfai, A facsimile reprint, Llanerch Publishers, Dyfed.

Cyrsiau Eraill